Faroiz qo'llanmasi

Meros taqsimotining to'liq tartibi — ajratmalardan boshlab, belgilangan ulushlar jadvali, hajb (to'sish) qoidalari, avl va radd hisoblarigacha.

1. Taqsimotdan oldingi to'rt bosqich

Marhumdan qolgan mol-mulk darhol merosxo'rlarga bo'linmaydi. Undan avval to'rtta huquq qat'iy tartibda ado etiladi:

1. Dafn xarajatlari — kafan, yuvish, dafn va shu kabi zaruriy xarajatlar. Isrofsiz, o'rtacha darajada.
2. Qarzlar — bandalar oldidagi qarzlar to'liq uziladi. Qarz mol-mulkdan ko'p bo'lsa, merosxo'rlarga hech narsa qolmaydi.
3. Vasiyat — qolgan mulkning uchdan biridan (1/3) oshmagan miqdorda va merosxo'r bo'lmagan kishi foydasiga bajariladi.
4. Meros taqsimoti — shundan keyin qolgan mol merosxo'rlar orasida shariat ulushlari bo'yicha bo'linadi.

2. Uch toifa merosxo'r

Faroiz ilmida merosxo'rlar uch toifaga bo'linadi va ular aynan shu tartibda ulush oladi:

Ashobul-furuz — belgilangan ulush egalari

Ulushi Qur'onda aniq kasr bilan belgilangan merosxo'rlar: er, xotin, ota, ona, qiz, o'g'ildan bo'lgan qiz nabira, buvi, opa-singillar, ona bir aka-uka va opa-singillar. Ular birinchi bo'lib o'z ulushini oladi.

Asaba — qoldiq oluvchilar

Belgilangan ulushlar berilgandan keyin qolgan mol asaba merosxo'rlarga o'tadi. Asaba tartibi: o'g'il va uning avlodi → ota va bobo → tug'ishgan aka-uka va ularning o'g'illari → ota bir aka-uka va ularning o'g'illari → amakilar va ularning o'g'illari.

Zavil-arhom — uzoq qarindoshlar

Yuqoridagi ikki toifadan hech kim bo'lmaganda meros oladigan qarindoshlar: qizning farzandlari, opa-singilning farzandlari, tog'a va xolalar. Hanafiy va hanbaliy mazhablarida ular meros oladi; molikiy va shofe'iyning klassik hukmida esa mol bayt ul-molga o'tadi.

3. Belgilangan ulushlar jadvali

Qur'onda oltita kasr zikr qilingan: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3 va 1/6.

4. Hajb — to'sish qoidasi

Yaqinroq merosxo'r borligi sababli uzoqroq qarindosh merosdan chetlashtirilishi hajb deyiladi. Eng ko'p uchraydigan holatlar:

• O'g'il — aka-uka, opa-singil, amaki va jiyanlarni to'sadi; o'g'il nabiralarni ham to'sadi.
• Ota — aka-uka va opa-singillarni, bobo va ota tomondan buvini to'sadi.
• Ona — barcha buvilarni to'sadi.
• Bobo — hanafiy mazhabida aka-ukalarni to'sadi; qolgan uch mazhabda esa ular bilan birga oladi (muqosama).
• Farzand yoki o'g'il nabira — ona bir aka-uka va opa-singillarni to'sadi.

Muhim nozik nuqta: to'silgan merosxo'r ba'zan boshqalarning ulushiga ta'sir qiladi. Masalan, ikki va undan ortiq aka-uka o'zi ulush olmasa ham, onaning ulushini 1/3 dan 1/6 ga tushiradi.

5. Avl va radd

Avl — ulushlar sig'masa

Ba'zan belgilangan ulushlar yig'indisi butun mulkdan oshib ketadi. Bunday holatda barcha ulushlar mutanosib ravishda kamaytiriladi. Bu qoida hazrat Umar (r.a.) davrida sahobalar ijmosi bilan qabul qilingan.

Misol: er (1/2) va ikki tug'ishgan opa-singil (2/3). Yig'indi 1/2 + 2/3 = 7/6, ya'ni birdan oshadi. Shunda maxraj 7 ga ko'tariladi: erga 3/7, opa-singillarga 4/7.

Radd — mol ortib qolsa

Aksincha, belgilangan ulushlar berilgandan keyin mol ortib qolsa va asaba merosxo'r bo'lmasa, ortgan qism ulush egalariga (er yoki xotindan tashqari) ulushlariga mutanosib qaytariladi. Hanafiy va hanbaliy mazhablarida shunday; molikiy va shofe'iyning klassik hukmida esa bayt ul-molga o'tadi.

Misol: xotin va bitta qiz. Xotin 1/8, qiz 1/2 oladi, 3/8 ortadi. Radd qoidasi bilan qizning ulushi 7/8 gacha ko'tariladi.

6. Merosdan mahrum qiluvchi holatlar

• Qotillik — marhumning o'limiga qasddan sabab bo'lgan kishi meros olmaydi.
• Din farqi — musulmon g'ayridindan, g'ayridin musulmondan meros olmaydi.